Шеэрнинъ узерине акъшам къаранлыгъы чёкти. Кучюк эвлернинъ пенджерелеринде ве ачыкъ софаларда ярыкълар корюндилер.

Бу вакъытта Усьние акъшамлыкъ емекни чокътан пиширген, азбардаки дут терегининъ тюбюндеки тапшан устюнде отурып, Мансурны беклей эди. Сары балчыкънен сылангъан оджакънынъ устюнде гугюмнинъ суву къайнай, дут терекнинъ устюнде чыр-чыр мазинлер сёйлене, софанынъ огюнде елкъанатлар учуша эдилер.

Мансур, Девлетовнынъ эвинден бугунь уйле авгъанда къайтып келерек, бираз отургъан сонъ, баш аврусыны чезейим деп сокъакъкъа чыкъкъан, дёрт сааттан берли даа корюльмей эди. Усьние алевленип янгъан оджакъ ичиндеки атеш башында оны беклей эди. Одунлар янып биткен сонъ, къорлары къызарып турды, хайли вакъыттан сонъ, олар да когерди, акъибети сёнип башладылар.

Усьниенинъ юрегинде азап уянды:

"Инсаннынъ омрю тыпкъы бу атеш киби, – деп тюшюнди. – Къальбинъ бир арслан юреги киби ура, омрюнъ перишан алгъа кельген сонъ, яна-куль ола. Мен яш эдим, эр кульген юзьге кульдим, куськюн черени аджыдым. Инсан-инсангъа садыкъ деп бильдим. Бунъа къаршылыкъ алгъан мукяфатларым не олды?

Ракъы давасы... устюме джекирювлер... Башкъа шей корьмедим." Явлугъынен козьлерини силип алды, лякин юзюнде текрар окюнч корюнди.

Саат докъуз къарарларында Мансур такъаттан тюшкен бир алда, кучюк къапыдан ичериге сокъулды, адымларыны низамсыз суретте аларакъ азбар бою эвге догърулды. Мердивенден акъырын-акъырын софагъа тырмашаяткъанда, дут тереги астында сесини чыкъармай отургъан Усьниени эследи:

– Сен мындасынъмы? – деп сорады. – Озь башынъа отургъанынъ не?

Усьние козьяшларыны гизлеерек:

– Я не япайым? Кимнен отурайым? – деп джевап берди ве еринден къалкъып, оджакъ устюндеки гугюмден чайникке сув тёкмеге башлады.

Мердивеннинъ ярысына чыкъкъан Мансур, энтир-тентир текрар ашагъы энди, тапшаннынъ узерине чёкерек:

– Акъшамлыкъ не пиширдинъ? – деп сорады. Бу арада эки элинен башына япышты. – Уфф... Башым фена агъыра – деди, рафчыкъ устюнде дюнден къалма ярым шише оладжакъ, кетирсе!..

Усьние, Мансурнынъ юзюне бакъкъанынен, кене ичип кельгенини фаркълады, лякин индемеди. Тавагъа къойгъан татарашны алдына ерлештирди.

– Иште акъшамлыкъ емек, – деди. – Бу вакъыткъа къадар бир шей ашамайып, шимди ракъы къыдыргъанынъа шашам. Эвни-баркъны унутып кеттинъ. Мансур, тюшюнип бакъ, мен де сенинъ киби инсаным. Мени чекиштирмекте не тапасынъ? Шеэрде меним де танышларым-билишлерим, ве ниает, меним де достларым барлар. Къапыдан пайныма чыкъсам, дарыласынъ. Я, озюнъ... озюнъ буны ничюн унутасынъ?..

Таванынъ ичиндеки ашларны къарыштырып, маддесиз тарзда зорнен ашап башлагъан Мансур, бутюн омрюнде къарысынынъ арзуларыны анъламагъаны киби, шимди де сёйлегенлерини анъламай, оны алдында булутлар ичинде киби коре эди.

– Мен азачыкъ... азачыкъ ичмек истейим, – деди. – Бармы? Олса, бер ичейим. Олмай экен, кетем – ятам. Уфф... Башым не фена агъыра.

Къач дакъкъалар эвель дут тереги тюбюнде, кельсе берабер ашармыз, деп, тельмирип, Мансурны беклеп тургъан Усьниенинъ маддеси энди къапалды. Баврына бир окъ саплангъан киби олды.

Акъырындан турды, шишени къыдырмакъ ичюн магъазгъа кирди.

Къайтып чыкъкъанда, дут тереги тюбюнде энди Мансур ёкъ эди.

"Кене ичмеге кетсе керек, – деп тюшюнди. – Джаным, бу не демек?" Юкъары эвге кирди. Мансур, урбаларыны ташламай, миндер узерине созулгъан, джансыз киби ята эди. Усьние кедерленип, софагъа чыкъты, башыны дирекке таяндырды, авлакъта кок юзюне узангъан Хан Джами минарелерине бакъаракъ, сусып къалды.

Козюнинъ алдына, Хансарай азбарындан тюшюнджели-тюшюнджели къайтаяткъан Абибулла Сулейманович кельди. Тюневин акъшам мусафирликте экенде, онынъ муляйим ве сыджакъ бакъышларыны, незакетли сёзлерини хатырлады.

– Ёкъ, ёкъ. Аятым илериде бойле девам эталмаз, – деп кокюс кечирди. – Гуль киби яшлыгъым бу диварлар арасында орьселенди; гъарип Усьние, санъа языкъ олды. Лякин сен даа гъайып дегильсинъ.

Яшлыгъынъны къайтарып элинъе береджек кишилер бельки, тапылырлар. Ёкъ, сен даа гъайып дегильсинъ. Козьлеринъни ачып, уфукъкъа догъру гузель бакъ. Даа кеч олмады.

Усьниенинъ къафасыны бу тюшюнджелер чокъ вакъыт бошамадылар. Вазгечейим, бу фикирлерни терк этейим деп бакъты, лякин оларгъа текрар келип къапылгъаныны дуймай къалды.

Маалленинъ ярыкълары яваш-яваш сёнип башладылар. Узакътан сийрек-серпек копек давушлары кельди. Шеэрнинъ кет-кете терен юкъугъа тедарик корьгени дуюлды.

Орталыкъны баскъан тынчлыкъ ичинде апансыздан азбарнынъ къапысы сесленди, Усьниени бирден къоркъуларгъа далдырды:

"Бу насыл сес ола билир? – деп тюшюнди. – Геджелейин бекли къапыны ачкъан ким?" Юзюм асмаларынынъ тюбюнден эгилип азбаргъа козь ташлады. Саллана-саллана кельген кишининъ мердивенге якълашкъаныны эследи.

– Ким о? Не истейсинъ? – деп къычырды.

Бельгисиз адамнынъ:

– Меним... мен, – деген индже сеси эшитильди. – Мансур яттымы?

– Ятты... кене керек олдымы?

– Меним риджам бар эди. Тфу!.. Агъызыма акъ-балчыкъ тийген. Тфу!.. Тфу!..

– Насыл риджа?

– Бизим апай къапыны килитлеген, мени ичке алмады. Тфу!.. Бу да къайдан тийген я... Сизде геджелейджек эдим.

Кеч маальде азбаргъа сокъулгъан киши – Дарбали эди. Онынъ лакъырдысы, къаарьленип тургъан Усьниенинъ иддетини алевлендирди:

– Эвнинъ къапысыны ачыкъ корьмек ичюн вакътында къайтмакъ керексинъ, – деп джевап берди. – Бу хан азбары дегиль де...

Дарбали джевап бермеди. Акъырындан кери айланды, абына-сюрюне, индемей, къапыдан чыкъып кетти.

Якъын ерде, юзь сюрмеге базнасы отькендай досту-эши ёкъ эди. Кене эвге догъру ёл тутты. Къапыгъа якълашкъанда, текрар джесаретсизленди:

– Апайнен анълашылмаз. Акъибети, котек ашап токътарым, – деп ынъырданды. – Кетмели, геджени елемликте кечирмели.

О, шеэрнинъ куньбатысындаки юксек къыргъа тырмашкъан тар сокъакъ бою чёльге джонельди.

Дарбалининъ кольгеси азбардан ёкъ олгъаны киби Усьние кене дут терегининъ янына кельди, бир вакъытта Акъмесджит мектебинде кечирген омрюни ве озюне садыкъ достларыны хатырлады, окюнди.

Кеч маальде Топ Къая беттен ай догъды, нурларыны эвлернинъ сачакъларына сачты, ер юзюни айдынлатты.

Маалледе эр кестен кеч ята тургъан Назиме къартананынъ пенджересинде ярыкъ сёнди. Усьние юкъламагъа кетмек ичюн еринден къалкъты, мердивенден юкъары котерильген вакъытта, токъталаракъ, кок юзюне бакъып турды:

– Не къадар дюльбер гедже.