Şeerniñ üzerine aqşam qaranlığı çökti. Küçük evlerniñ pencerelerinde ve açıq sofalarda yarıqlar köründiler.

Bu vaqıtta Üsniye aqşamlıq yemekni çoqtan pişirgen, azbardaki dut tereginiñ tübündeki tapşan üstünde oturıp, Mansurnı bekley edi. Sarı balçıqnen sılanğan ocaqnıñ üstünde gügümniñ suvu qaynay, dut terekniñ üstünde çır-çır mazinler söylene, sofanıñ ögünde yelqanatlar uçuşa ediler.

Mansur, Devletovnıñ evinden bugün üyle avğanda qaytıp kelerek, biraz oturğan soñ, baş avrusını çezeyim dep soqaqqa çıqqan, dört saattan berli daa körülmey edi. Üsniye alevlenip yanğan ocaq içindeki ateş başında onı bekley edi. Odunlar yanıp bitken soñ, qorları qızarıp turdı, hayli vaqıttan soñ, olar da kögerdi, aqibeti sönip başladılar.

Üsniyeniñ yüreginde azap uyandı:

“İnsannıñ ömrü tıpqı bu ateş kibi, – dep tüşündi. – Qalbiñ bir arslan yüregi kibi ura, ömrüñ perişan alğa kelgen soñ, yana-kül ola. Men yaş edim, er külgen yüzge küldim, küskün çereni acıdım. İnsan-insanğa sadıq dep bildim. Buña qarşılıq alğan mukâfatlarım ne oldı?

Raqı davası... üstüme cekirüvler... Başqa şey körmedim.” Yavluğınen közlerini silip aldı, lâkin yüzünde tekrar ökünç köründi.

Saat doquz qararlarında Mansur taqattan tüşken bir alda, küçük qapıdan içerige soquldı, adımlarını nizamsız sürette alaraq azbar boyu evge doğruldı. Merdivenden aqırın-aqırın sofağa tırmaşayatqanda, dut teregi astında sesini çıqarmay oturğan Üsniyeni esledi:

– Sen mındasıñmı? – dep soradı. – Öz başıña oturğanıñ ne?

Üsniye közyaşlarını gizleyerek:

– Ya ne yapayım? Kimnen oturayım? – dep cevap berdi ve yerinden qalqıp, ocaq üstündeki gügümden çaynikke suv tökmege başladı.

Merdivenniñ yarısına çıqqan Mansur, entir-tentir tekrar aşağı endi, tapşannıñ üzerine çökerek:

– Aqşamlıq ne pişirdiñ? – dep soradı. Bu arada eki elinen başına yapıştı. – Uff... Başım fena ağıra – dedi, rafçıq üstünde dünden qalma yarım şişe olacaq, ketirse!..

Üsniye, Mansurnıñ yüzüne baqqanınen, kene içip kelgenini farqladı, lâkin indemedi. Tavağa qoyğan tataraşnı aldına yerleştirdi.

– İşte aqşamlıq yemek, – dedi. – Bu vaqıtqa qadar bir şey aşamayıp, şimdi raqı qıdırğanıña şaşam. Evni-barqnı unutıp kettiñ. Mansur, tüşünip baq, men de seniñ kibi insanım. Meni çekiştirmekte ne tapasıñ? Şeerde menim de tanışlarım-bilişlerim, ve niayet, menim de dostlarım barlar. Qapıdan paynıma çıqsam, darılasıñ. Ya, özüñ... özüñ bunı niçün unutasıñ?..

Tavanıñ içindeki aşlarnı qarıştırıp, maddesiz tarzda zornen aşap başlağan Mansur, bütün ömründe qarısınıñ arzularını añlamağanı kibi, şimdi de söylegenlerini añlamay, onı aldında bulutlar içinde kibi köre edi.

– Men azaçıq... azaçıq içmek isteyim, – dedi. – Barmı? Olsa, ber içeyim. Olmay eken, ketem – yatam. Uff... Başım ne fena ağıra.

Qaç daqqalar evel dut teregi tübünde, kelse beraber aşarmız, dep, telmirip, Mansurnı beklep turğan Üsniyeniñ maddesi endi qapaldı. Bavrına bir oq saplanğan kibi oldı.

Aqırından turdı, şişeni qıdırmaq içün mağazğa kirdi.

Qaytıp çıqqanda, dut teregi tübünde endi Mansur yoq edi.

“Kene içmege ketse kerek, – dep tüşündi. – Canım, bu ne demek?” Yuqarı evge kirdi. Mansur, urbalarını taşlamay, minder üzerine sozulğan, cansız kibi yata edi. Üsniye kederlenip, sofağa çıqtı, başını direkke tayandırdı, avlaqta kök yüzüne uzanğan Han Cami minarelerine baqaraq, susıp qaldı.

Közüniñ aldına, Hansaray azbarından tüşünceli-tüşünceli qaytayatqan Abibulla Suleymanoviç keldi. Tünevin aqşam musafirlikte ekende, onıñ mulâyim ve sıcaq baqışlarını, nezaketli sözlerini hatırladı.

– Yoq, yoq. Ayatım ileride böyle devam etalmaz, – dep köküs keçirdi. – Gül kibi yaşlığım bu divarlar arasında örselendi; ğarip Üsniye, saña yazıq oldı. Lâkin sen daa ğayıp degilsiñ.

Yaşlığıñnı qaytarıp eliñe berecek kişiler belki, tapılırlar. Yoq, sen daa ğayıp degilsiñ. Közleriñni açıp, ufuqqa doğru güzel baq. Daa keç olmadı.

Üsniyeniñ qafasını bu tüşünceler çoq vaqıt boşamadılar. Vazgeçeyim, bu fikirlerni terk eteyim dep baqtı, lâkin olarğa tekrar kelip qapılğanını duymay qaldı.

Maalleniñ yarıqları yavaş-yavaş sönip başladılar. Uzaqtan siyrek-serpek köpek davuşları keldi. Şeerniñ ket-kete teren yuquğa tedarik körgeni duyuldı.

Ortalıqnı basqan tınçlıq içinde apansızdan azbarnıñ qapısı seslendi, Üsniyeni birden qorqularğa daldırdı:

“Bu nasıl ses ola bilir? – dep tüşündi. – Geceleyin bekli qapını açqan kim?” Yüzüm asmalarınıñ tübünden egilip azbarğa köz taşladı. Sallana-sallana kelgen kişiniñ merdivenge yaqlaşqanını esledi.

– Kim o? Ne isteysiñ? – dep qıçırdı.

Belgisiz adamnıñ:

– Menim... men, – degen ince sesi eşitildi. – Mansur yattımı?

– Yattı... kene kerek oldımı?

– Menim ricam bar edi. Tfu!.. Ağızıma aq-balçıq tiygen. Tfu!.. Tfu!..

– Nasıl rica?

– Bizim apay qapını kilitlegen, meni içke almadı. Tfu!.. Bu da qaydan tiygen ya... Sizde geceleycek edim.

Keç maalde azbarğa soqulğan kişi – Darbali edi. Onıñ laqırdısı, qaarlenip turğan Üsniyeniñ iddetini alevlendirdi:

– Evniñ qapısını açıq körmek içün vaqtında qaytmaq kereksiñ, – dep cevap berdi. – Bu han azbarı degil de...

Darbali cevap bermedi. Aqırından keri aylandı, abına-sürüne, indemey, qapıdan çıqıp ketti.

Yaqın yerde, yüz sürmege baznası ötkenday dostu-eşi yoq edi. Kene evge doğru yol tuttı. Qapığa yaqlaşqanda, tekrar cesaretsizlendi:

– Apaynen añlaşılmaz. Aqibeti, kötek aşap toqtarım, – dep ıñırdandı. – Ketmeli, geceni yelemlikte keçirmeli.

O, şeerniñ künbatısındaki yüksek qırğa tırmaşqan tar soqaq boyu çölge cöneldi.

Darbaliniñ kölgesi azbardan yoq olğanı kibi Üsniye kene dut tereginiñ yanına keldi, bir vaqıtta Aqmescit mektebinde keçirgen ömrüni ve özüne sadıq dostlarını hatırladı, ökündi.

Keç maalde Top Qaya betten ay doğdı, nurlarını evlerniñ saçaqlarına saçtı, yer yüzüni aydınlattı.

Maallede er kesten keç yata turğan Nazime qartananıñ penceresinde yarıq söndi. Üsniye yuqlamağa ketmek içün yerinden qalqtı, merdivenden yuqarı köterilgen vaqıtta, toqtalaraq, kök yüzüne baqıp turdı:

– Ne qadar dülber gece.