Saba küneş doğıp köterilgen maalde Abibulla Suleymanoviç yuqudan uyandı. Sütlü qavenen, bir kesek yağlı ötmek aşadı. Şeerge çıqıp ketmege niyetlengende, Dorağa:

– Men bugün Çufut Qalege ketmek isteyim – dedi. – Anama söylersiñ.

– Güzel, – dedi Dora. – Söylerim.

Dora onıñ artından baqıp turdı, közden coyulğan soñ, sofağa qaytqanda, öz-özüne: “yigit aruv raatlana”, – dedi.

Abibulla Suleymanoviç eski han azbarı ögünde beklegen lineyka saiplerine yaqınlaşıp, Çufut Qalege ketmekni teklif etti, lâkin razı olmadılar. Bazıları ise çoq vaqıt bazarlıq etken soñ, parasınen añlaşalmadılar.

Bu işten vazgeçmek fikrine kelerek, Hansaray bağçasına kirdi. Çeşmeniñ yanından keçkende, sol yaqta, akatsiya teregi astındaki skemlede oturğan qadınnı körerek Üsniye ekenini tanıp toqtaldı.

– Sabañız hayır olsun, Üsniye, – dedi.

– Sağ oluñız, – dedi Üsniye, – siziñ sabañız pek keç ola eken. Baqıñız, endi üyle maali yaqınlaşa. Oturıñız! Yoqsa aşıqasıñızmı?

– Hayır, iç aşıqmayım, – dedi, Üsniyeniñ yanındaki balağa baqıp, – kimniñ oğlusıñ? – dep soradı.

Bala dudaqlarını çürteytip sustı, aldına baqtı, cevap bermedi.

– Aptemniñ oğlançığı, – dedi Üsniye. – Ayaqtaş olur dep aldım. Kelgenimden berli, qaytayıq dep ağlay. Eglence degil, başıma belâ kesildi. Siz bu yaqqa nasıl tüştiñiz?

– Çufut Qalege ketmek istedim. Lineykacılarnen uzlaşamadım. Cayav yolğa çıqmaq ise bu sıcaqta elverişli degil. Sizge bir ricam bar.

– Nasıl?

– Eger vaqtıñız olğanını bilse edim, sizge, beraber Çufut Qalege kezintige ketmekni teklif ve rica eter edim.

Üsniye biraz tüşünceden soñ:

– Fena teklif degil, – dep cevap berdi. – Lâkin avağa diqqat etiñiz. İnsan nefes aluvdan aciz, o derece sıcaq.

– Biz aşıqmamız. Belki de, bağçalıq boyu soqaq taparmız. Tereklerniñ salqın kölgeleri bizni qorçalar.

– Kim bilsin... Ya bu oğlannı.

– Oğlannı... oğlannı evge yollarmız. Seniñ adıñ ne, yigit?

Bala evge qaytacağına sevinse kerek, inatlıq köstermey:

– Reşat...– dep cevap berdi.

– Reşat. A-a-a… Reşat lineykanen evge qaytacaq, öylemi? E-e?

– E-ee-iy.

– Soñ, ne deyceksiñiz, Üsniye? Köçeyikmi?

Üsniye yavaşça yerinden turdı, Reşatqa bir köz taşlap:

– Menim içün farqı yoq, – dep cevaplandı. – Keteyik.

Balanıñ elinden tutaraq, ekevi qapığa doğruldılar. Hansaray aldıdan keçeyatqan lineykanıñ saibi Reşatnı yanına oturıp alıp ketti.

Üsniye ve Abibulla Suleymanoviç, Han cami aralığı boyu yuqarı aylandılar.

Taş içine oyulıp yapılğan cellât odaları. Mabüslerniñ zindanları... Qobalar... tüpsüz uçurımlar... bular Üsniyeni ziyade tesirlendirdiler.

– Kelgenimden pek memnünim, – dedi. – Zemane kişisine, ötken asırlarnıñ saifelerine köz taşlamaq keder etmey. Aqiqaten, ne qadar deşetli ömür sürgenler. Ya, Canıke deseñ... Zavallı qız kene sevgilisine qavuşamağan...

Küneş Qırqayaq sırımlarınıñ artına sarqqan vaqıtta Demir qapıdan çıqtılar.

Abibulla Suleymanoviç toqtaldı:

– Baqıñız, bu dülber manzarağa ne deysiñiz? – dep elinen dereni kösterdi.

Aşağıda teren yılğa boyunda dağlar, qayalar ve uzaqta kiçkene olıp qalğan Salaçıq evleriniñ töpeleri körüne ediler.

– Pek acayip, – dedi Üsniye. – Çaresini tapsam, asıl da mından qaytmaz edim.

– Doğrusını söylediñiz. Men de siznen qalır edim...

– Meramıñıznı añlamayım.

– Doğru, siz meni añlap olamazsıñız. Çünki...

– Ne demek olsun. Eger açıq söyleseñiz...

– Üsniye, rica etem, açuvlanmañız. Öyle şeyler ola ki, söylenilmeden duyula ve añlaşıla.

Men sizni ilk sefer körgende acayip dülberligiñizge ayran qaldım. O, vaqıt deliririm belledim.

Tilim bağlı edi. Taliyiñizge qarışmağa aqqım yoq edi. Şimdi serbest söyleye bilem... Siz çoq güzelsiñiz. Sizni körmemek ve unutmaq içün köyge kettim. Kene qaytıp keldim. Söyleñiz, maña bir ağız söz söyleñiz!

– Abibulla, menim öz qaarim yetişecek. Siz de meni yaqasıñız.

– Bilem. Siz azaplanasıñız. Lâkin ne yapayım?..

– Men sizge aqran degilim. Uzun yıllar boyu aileviy ömür meni hırpaladı. Men begenilmez oldım.

– Bu sözlerge inanmayım. Menim bütün iradem siziñ emriñizde. Ne deseñiz, oña razım.

– Şimdi bir söz bile söylemege mecalım yoq...– Üsniye sustı, uzaq qayalarğa közetti ve soñ:

– Keteyikmi, Abibulla? Keç oldı, – dep ilâve etti.

– Keteyik.

Salaçıq yoluna tüşken soñ, Abibulla Suleymanoviç keteyatqan lineykanı toqtattı, Üsniyeniñ qoltuğından tutıp:

– Siz pek yoruldıñız, – dep muracaat etti. Rica etem, oturıñız! Ayaqqaplarıñız böyle sarp yollardan cürecek kibi degil. Aydı emce, kettik.

Eki atlı lineyka eñişli-yuquşlı yol boyu şeerge doğru cöneldi.