Han azbarınıñ ögünde, eki toru at yekili, lineyka toqtadı. Lineykanıñ üzerinde, yeşil şalğa bürüngen esli bir qadın, yipek galstuklı, uzunca boylu, qırmızı, uzun betli bir yaş ve bir de, çal mıyıqlı, semiz aydavcı buluna ediler.

Yaş yerge tüşti, aydavcığa egilerek, soqaqnıñ aylanmasındaki tahta araba qapığa doğru elini uzatıp:

– Köresiñizmi? – dep soradı.

Aydavcı, yaşnıñ eli uzanğan tarafqa baqtı:

– Sarı qapımı? Körem, – dedi.

– İşte men anda kirecegim.

Bu sözlerni aytqan soñ, yaş, lineykadan ayırıldı, aqırın-aqırın tahta qapığa kelip, qaqmağa başladı. Evelâ cevap bergen olmadı. Biraz öttürgen soñ, terenden:

– Kim bar anda? – degen qadın davuşı keldi.

Yaş, yorğun sesinen:

– Saniye apte, açıñız! – dep qıçırdı.

Merdiven üzerinde ayaq davuşları eşitildi. Çoqqa barmay, küçük qapınıñ zembelegi qıbırdadı, qapı yavaştan aralıqlandı, Saniyeniñ külümsiregen, hoş yüzü köründi. Aldındaki adamğa baqqanınen, ereslenmek istedi, lâkin deral tanıdı:

– Bekir, sensiñmi? Buyur! Nasıl olıp tüştiñ? Hayır ola... Buyur! Yoq, yoq. Bu yaqqa. Biz şimdi mağazda oturmaymız. Töpedemiz. Ya, anañ niçün kelmedi?

Bekir, Saniyenen yan-yanaşa merdiven boyu yuqarı köterileyatqanda:

– Pek aves etti, lâkin ne çare? – dep cevaplandı. – Yaz keldimi, tarladan yaqanı qurtarmaqnıñ imkânı olmay.

Saniye:

– Fidege qatnaymı? – dep soradı.

– Ebet, fidege qatnay!

Sofağa çıqtılar. Saniye, musafirge oturmaq içün yer teklif etti. Özü abdezlik yanındaki kürsüge oturayım dedi, bu arada, ocaqnıñ üstünde qaynap, köpürip turğan süt taşıp ketti. Saniye abdırap, ocaqqa çaptı.

Bekir külümsiredi:

– Farqına barasıñızmı, Saniye apte, – dedi. – Kelecek musafirler daa barlar. Sütüñiz çoyunda turmay.

Saniye öglüginen çoyunnıñ eki qulağından tutıp, ocaqnıñ yanaşasındaki qazanayaqqa yerleştirerek:

– Maña köre, eñ müteber soyları endi keldiler, – dep cevap berdi. – Abibullanıñ qaytqanından haberiñ bardır, degilmi?

– Nasıl Abibulla?

– Bizim.

– Siz şaqa etesiñizmi, Saniye apte?

– Yoq, canım. Şaqa etmeyim. Sağ-selâmet kelip çıqtı. Körseñ, tanımazsıñ. Şeerde oquğan vaqtıñızda o: ne edi! Şimdi ülema kesilgen. Kâzim oca onı sınap baqmaq istedi, lâkin bir söznen 12 ağızını qapadı qoydı. Ğarip nege oğrağanını bilmedi. Men, dey, çoq ilimler oqudım, dey. Men, dey, prafesrlarnıñ ögünde ders aldım, dey. Aysa! Şimdi özü de kelir.

– Ya Suleyman ağa qayda?

– Hızmetine ketti. Tünevin kelgen olsañ, bütün vaqıt evde edi. Bekir, sen uzaq yoldan keldiñ, canım. Belki, açsıñdır. Sevingenimden, soramağa da unuttım.

– Zamet etmeñiz, Saniye apte! Açıqsam, yalvartqan adetim yoq. Abibulla kele qoysa edi.

– Tezden qaytırım, dep çıqtı. Kelir, kelir. Sabır et! Bu seneniñ mahsulı nasıl? Sizge sarı bozdurğan aşamağa baracaqmız. Aytsam, inanmazsıñ. Üç yıldan berli bir yerge çıqıp olamaymız, canım, Bekir. Ana, Abibulla da keldi.

Saniye merdivenge taba kelip:

– Balam, seni musafir bekley, – dedi. – Baqayım, tanırsıñmı? Kim bu?

Abibulla, sofanıñ töründeki skemle üzerinde, özüne baqıp, küleyim-küleyim dep turğan kişini körip toqtaldı.

Musafir ahır-soñu, külip ciberdi:

– Sen çoq deñişkensiñ, – dedi ve yerinden turdı, Abibullanıñ elini qaviy tutıp, ağırtır derecede sıqaraq, bir qaç kere sallap aldı, soñra eki omuzına yapışıp, bir talay silkindirdi. – İnsan böyle deñişe eken, – dep tekrarladı – Saniye aptem kelgeniñni söylemegen olsa, körgende iç tanımaycaq ekenim.

Yerlerine oturdılar. Abibulla Suleymanoviç musafirniñ qıyafetini diqqatlı sürette közden keçirdi.

Sen tekmil köylüge çevirilgensiñ, Bekir, – dep sözge kirişti. – Senden piçenlerniñ, pelit terekleriniñ qoqusı kele.

– İnkâr etmeyim, – dedi Bekir. – Men tam bir köylüm: balalarnı oqutam, tereklerni çapalayım, yer qazam, zarzavat asrayım, kerek olsa, cemaatqa yardımğa da kelem. Sen olsañ, yapmazsıñmı?

– Men yapıp olamaz edim. Bala terbiyelemek... oqutmaq... Yoq, canım! Tabiatıma kelişken hızmet degil.

– İç fenalığı yoq. Aksine, men bunda zevq tapam. Menim hatrımda... Şeerde oquğanda sen ressam olurım dep hayallana ediñ. Niçün aceba? Saña bunı kim mecbur ete edi? Kimse de.

Özüñniñ avesligiñ bar edi, degilmi? Niçün menim ocalıqqa niyetim ola bilmesin?!

– Doğru. Lâkin bu meslek seni iprandırır. Yaş ekende qartaytır, saña yazıq olur. Çünki ocalıq büyük ğayret istey.

– Bu yaşıma keldim, ğayret istemegen meslek körmedim ve eşitmedim. Er cefanıñ bir sefası ola. Yoq, canım, ocalıq müteber iş.

Abibulla Suleymanoviç musafirniñ fikrine tekrar itiraz etmek istedi, lâkin bu arada aşağıda araba qapı artından eşitilgen davuş, sözüni böldi.

Bu, qadın sesi edi.

– Saniye apte, çıqsañız mında! – dep qıçırdı.

Saniye merdivenniñ ucuna barıp, aşağı egilerek:

– Kim o? – dep soradı.

Kene, dalğın qadın sesi eşitildi:

– Rica etem, çıqıñız!

Saniye acele-acele aşağı endi, azbar qapığa yaqlaşqanda:

– Üsniye, sensiñmi? – dep soradı. – Canım, içeri kirmey, qapını qaqqanıñ ne?

Araba qapınıñ küçük qanatı yavaştan açıldı, Üsniye kederli bir alda içeri kirdi. Saniye onıñ yüzü divar kibi ağarğanını eslep, ayrette qaldı.

– Üsniye, tuvğanım! Saña ne oldı?

Üsniye cevap beralmadı. Kirpikleri arasında nur kibi közyaşları peyda oldılar. Biraz susıp turdı, soñra Saniyege bala baqışlarını doğrultaraq:

– Mansur ölüm alında, – dedi. – Gece saat dörtten berli başınıñ ucundan ekim ayırılmay. Ne yapacağımnı bilmeyim. Şaşqanımdan sizge keldim. Yüregim dayanmay.

– Hayır ola. Apansızdan bu ne demek?

– Aqılım yetmey, Saniye apteçigim. Tünevin keç olğanda keldi, başım ağıra dep şikâyetlendi, yatıp qaldı. Geceniñ bir maalinde iñlemege başladı. Turıp baqtım, bütün vucudı ter içinde edi. Qomşu Nikanor aqaynıñ oğlançığı ekimni çağırdı. Şundan berli esini toplap olamay.

Saniye apteçigim, kelip baqıñız, yalvaram. Ekim qaytmaq istey, men aptekağa ketem. Yalıñız taşlamağa qorqam.

Saniye, ayat içinde savut cuvayatqan Dorağa davuş etti. Dora acele qapıdan sofağa atılğan arada, oña:

– Çabik ol, menim fırlantamnı ber, – dep qıçırdı.

Dora, bir munasebetsiz, yarı yoldan fırlanta istenilgenine taaciplendi ise de, soñudan, – – “Bu, Saniye aptede birinci kere degil”, dep tüşündi, aman, kişilik evge kirdi. Aşıqqanından, kilimniñ ucuna sürünip abındı, qaytıp onı tüzeteyim degende, omuzınen çeçek savutına urundı. Közüniñ aldında, divarda asılı turğan fırlantanı körmey, odanıñ içinde çapqalamağa, qıdırıqlamağa başladı.

Aşağıda, merdiven yanında sabırsızlıqnen beklegen Saniye:

– Dora, qayda battıñ şu? – dep tekrar qıçırdı.

– Şimdi, şimdi.

Niayet, fırlanta közüne çalındı. Alıp, merdivenden aşağı cuvurdı.

Bekir evge kelgeninden berli sofada körülmey turğan Doranıñ, şimdi, niçündir, peyda olıp, böyle çapqalağanına taaciplendi. Egilip sofadan azbarğa közetti, Saniyeniñ yaş qadınnen beraber araba qapıdan çıqıp keteyatqanını kördi.

–- Abibulla, bu ne ya? – dep muracaat etti. – Saniye apteniñ yüzü pek qaarli körüne.

Abibulla, abdırap yerinden turdı, anasınıñ yanındaki qadınğa közetti, Üsniye ekenini tanığan soñ, yavaştan, Bekirniñ sözlerini tekrarladı:

– Kerçekten de... Bu ne eken?

Sofağa qaytıp kelgen Doradan soralğanda, o da omuzlarını qıstı, başını qıyıştırdı:

– İç bir şey añlap olamadım, – dep cevap berdi ve aşhanağa kirip ketti.

Abibulla Suleymanoviç, Bekirge aylanıp:

– İsteseñ, azbarğa çıqayıq, – dedi. – Qaysı terekleriniñ salqınında oturmaq, zan etsem, mından güzeldir.

Bekir itiraz etmedi. Ekisi sabırlı-sabırlı merdivenden tüşti, tereklerniñ, taldasına doğru kettiler.

Azbarda köbeleklerniñ uçuşı, sarı balçıqnen sılanğan sepetlerniñ çevresinde aylana bergen balqurtlarnıñ vızıldısı, saçaqlarda yuva yapqan qarılğaçlarnıñ sevimli türküleri hoşnutlıq doğura ediler.

– Mında, aqiqaten, fena degil eken, – dedi Bekir. – Menim köyge bağlanıp qaluvımnıñ sebebi de budır. Tabiat dülberliginden çoq zevq alam. Şunıñ özüne, institut ömrüni de unutıp olamayım.

– Anda da bağlısıñ, öylemi?

– Ebet... Anda da bağlım.

– Şay olsa, seniñ vaziyetiñ zor eken. Eki yaqtan bağlı adam, sıqıntığa qalğanda, ekige bölünmege mecbur, bu qolay degil.

Abibulla Suleymanoviç, erik teregi astında bulunğan tahta setke oturdı. Bekir uzanıp, daldan yeşil yapraq qopardı, ağızına qoyıp, qıçırtmaq istedi, lâkin özüni tutalmay, Abibullanıñ sözlerine külip ciberdi:

– Maña öyle kele ki, muradımnı añlamadıñ.

Men eki türlü bağ hususında ayttım, em iç birinden ayırılmaq istemeyim. Aksine, olarnı izlemege borclum. Biri, seniñ begenmegen – ocalığıñ, digeri ise, Taşkentte oquğan dost qızımdır.

Abibulla Suleymanoviç külümsiredi. Bekir bunı abaylamadı. Bağçasarayda oquğan maalde Bekirniñ, qızlardan qorqqan, utançaq yaş olğanını hatırlap aldı.

– Demek tezden toyğa baracaqmız, öylemi? – dep soradı.

– Ebet... tezden. Mümkün derece, tezden… Ayıp etme? Sen nasılsıñ? Menim bir şeyden haberim yoq. Belki de, bala-çağa saibisiñdir?!

Abibulla Suleymanoviç bir kereden cevap bermedi. Sağ ayağını yerden aldı, eki elinen tizini qapıp tuttı, ayaqqabınıñ ökçesinen bir qaç kere setniñ tahtasına urıp aldı, birazdan, Bekirge aylanıp:

– Men vaqıt tapmadım, – dep külümsiredi. – Lektsiyalar... ekspeditsiyalar... bilesiñmi? Asıl da imkân bermediler. – Biraz turğan soñ: İnsan eñ evelâ yükselmeli, – dedi. – İdeal... insanda ideal olmalı, men merdiven boyu öz ideallarımnıñ yüksekliklerine köterilem. Ebet, insan oğlu yükselmelidir. Evlenüv ise...

Bu arada azbarğa Saniye kirdi, terek astında Abibullanı ve Bekirni körerek, olarğa doğruldı.

Abibulla yerinden turdı, anasına yaqınlaşıp, sabırsızca:

– Sizge ne oldı? Niçün böyle çapqalaysıñız? – dep soradı.

Saniye setniñ üzerine yerleşti, başındaki fırlantasını çezdi, teren nefes aldı:

– Mansur ölüm alında, oğlum, – dep cevap berdi. – Ekim baqtı, pek yaramay, dedi.

Musafir yerinden turdı, pıtaqlar arasından kök yüzüne baqtı, üyle avğan, tereklerniñ taldaları öz yerlerini çoqtan deñiştirgen edi.

– Çıqmağa vaqıt. Saniye apte, ayıp etmeñiz, men keteyim, – dedi. – Şeerde işim bar.

Sağlıqnen qalıñız!

Bekir, Saniye apteniñ elini aldı, soñra Abibullağa hıtapnen:

– Mıtlaqa kel! İstegen mahsulıñnı aşarsıñ, – dedi. – Kelirsiñmi?

– Kelirim, – dedi Abibulla Suleymanoviç. – Ekimler dağ avasından faydalanmamnı tavsiye ettiler. Yaşlığımda cürgenim o yüksek qayalarnı, yelemlik Babulğan Dağlarını, bereketli bağçalarnı alâ unutmadım.

Saniye apte – “Üylelik aşqa qal, tezden Suleyman ağañ kelecek”, dep baqtı, lâkin Bekir diñlemedi. Bicagını üstüne kiye-kiye qapıdan çıqtı.